zaterdag, juni 19, 2021

Hoe komen wij aan onze achternaam?

Eerst even wat geschiedenis. In feite hadden veel mensen al lang voor het Napoleon tijdperk al achternamen, die echter niet officieel geregistreerd waren. Al in de vijfde eeuw na Christus hadden de Germaanse volken, zoals de Franken, Friezen en Saksen een éénnaamsysteem, waarbij één naam volstond en waarbij bijna iedereen een verschillende naam kreeg. In de Middeleeuwen werd het éénnaamsysteem vervangen door het tweenamensysteem, bestaande uit de voor en toenaam. De meeste inwoners van Nederland hadden voor de inlijving van Nederland door Frankrijk dus al een familienaam die echter niet officieel geregistreerd was, maar ontstaan was uit het patroniemensysteem. Een patroniem of vadersnaam geeft aan hoe de vader van de naamdrager heet en is dus afgeleid van de naam van de vader. Bekende voorbeelden hiervan zijn: Willemsen (Willemszoon), Janssen (Janszoon), Pietersen (Pieterszoon). Omstreeks 1800 was het patroniemensysteem nog volop in gebruik, om uiteindelijk te worden opgeheven tijdens de invoering van de burgerlijke stand.

Na de Franse Revolutie, maar nog voor het regime van Napoleon in 1799 begon, werd bij de Franse wet van 20-25.09.1792, decreet van 17.06.1796 de burgerlijke stand vastgelegd. In de Zuidelijke Nederlanden (Vlaanderen en Brabant) werd met de burgerlijke stand registers begonnen tussen 1796 en 1798. In de verschillende Limburgse gebiedsdelen tussen 1796 en 1804. In Nederland werd de burgerlijke stand pas later ingevoerd in 1811. De feitelijke invoering verschilt van plaats tot plaats. Zo werden de eerste huwelijksaktes in Amsterdam opgemaakt op 3 maart 1811. De overlijdens- en geboorteaktes beginnen daar op 23 juli van datzelfde jaar. In Friesland zijn er ook gemeenten waarvan de registers pas in 1812 beginnen.

Bij de invoering van de Burgerlijke Stand in de Zuidelijke Nederlanden (Vlaanderen en Brabant) waren de familienamen al eeuwenlang gestabiliseerd, maar dat was niet zo in de Noordelijke provincies van Nederland. Iedere burger die daar nog geen vaste achternaam had, werd met een apart decreet van Napoleon van 18 augustus 1811, verplicht er een te kiezen. Gedurende de periode 1811 – 1812 kon men bij de gemeente officieel een familienaam bevestigen of aannemen, maar in de praktijk werd dat niet zo heel veel gedaan. Veel mensen die al generaties lang dezelfde familienaam hadden, vonden dit niet zo noodzakelijk Daarom bleven er in Noord-Nederland nog geruime tijd mensen over die geen achternaam voerden. Op 17 mei 1813 werd een nieuw decreet uitgevaardigd waarin bepaald werd dat men toch echt voor 1 januari 1814 een achternaam moest kiezen. Maar ook dat werd niet overal opgevolgd. Veel later, toen het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden alweer enige tijd een feit was, vaardigde koning Willem I op 8 november 1825 nog een Koninklijk Besluit uit waarin werd bepaald dat wie nog geen (vaste) achternaam had vastgelegd, daar nog 6 maanden de tijd voor kreeg.

Globaal kunnen de achternamen in de volgende groepen worden onderverdeeld:

  • Afstammingsnamen. Zij kunnen worden onderverdeeld in de volgende subgroepen:
    • Vadersnamen (patroniem): de naam vader. Voorbeelden hiervan zijn: Pietersen (zoon van Pieter), Janssen (zoon van Jan), Willemsen (zoon van Willem) Dit zijn de meest voorkomende achternamen.
    • Moedernaam (metroniem): Ontstaan uit de voornaam van de moeder en overige verwantsnamen. (Ooms, De Neef)
  • Geografische namen. Deze namen duiden plaats of streek van herkomst aan, de boerderij waar men woonde, maar ook wel de achternaam van de heer die men vroeger diende. Voorbeelden hiervan kunnen zijn: van Tlburg, van Brussel, van Velzen, van Groningen.
  • Beroepsnamen. Deze namen duiden de naam van het beroep aan wat men uitoefende. Bekende voorbeelden hiervan zijn: Smid, Bakker, Mulder, Visser, Kuiper, de Boer.
  • Eigenschapsnamen. Zij duiden bepaalde lichamelijke of geestelijke kenmerken aan. Voorbeelden zijn: De Lange, De Groot, de Kleine. Ook diernamen, waarbij mensen met dieren worden vergeleken, worden tot de groep van de eigenschapsnamen gerekend, bijvoorbeeld: Devos, De Pauw, De Leeuw.

De naam De Haas

Op 4 oktober 1769 wordt in de Hervormde Gemeente te Workum Abraham gedoopt. Hij is de jongste van de 8 kinderen van Anne Heres uit Workum en Janke Tjeerds uit Pingjum. In het patroniemensysteem wordt hij Abraham Annes genoemd. Op 24 maart 1799 trouwt Abraham met Tietje Harmens (geboren op 18 oktober 1775 in Nieuwolda), dochter van Harm Jannes (Groeneboom) en Anna Hemmes.

We weten niet wat Abraham in zijn jongere jaren deed. Maar in 1825 was hij arbeider in Workum en in 1834 werkman. In 1832 woonde hij in Workum op A670.

{mosmap width='400'|height='300'|lat='52.972779'|lon='5.43349'|zoom='16'|zoomType='Large'|zoomNew='0'|mapType='Satellite'|showMaptype='1'|overview='0'|text='Workum, A670, <br>woning Abraham Annes de Haas <br>in 1832'|tooltip='Workum, A670'|marker='1'|align='left'}

Hij had toen een belastbaar inkomen van 15. De inhoud van zijn woning was 120 m3. In 1836 was hij voor zijn overlijden visser. Hij overleed op 14 februari 1836 in Workum in huis nummer 68 wijk P.

naamgevingsakteWat we wel weten, is dat hij op de derde zaterdag van 1812 voor de maire van de gemeente Workum is verschenen om de familienaam De Haas aan te nemen. Ook zijn 5 kinderen, Anne (10 jaar), Harmen (8), Janke (6) , Annatje (3) en Hikke (11 maanden) krijgen dan gelijk de achternaam De Haas. Hij ondertekent de akte met de naam Abraham Annes de Haas.

Waarom heeft Abraham gekozen voor de naam De Haas? Kwam het door zijn lange oren? Of, was hij in die tijd een hazenstroper? Kon hij hard lopen? We weten het niet!

Een ver familielid uit de naar Amerika geëmigreerde tak schreef het volgende over de lange oren (en het plagen, wat sommige Hazen ook kenmerkt):

"I am a nephew of Tony & Rika De Haas. Did you know that your great aunt Griselda Jacobs has worked out the genealogy of Feika de Haas and Rika's ancestors? Griselda's address is 102 W. McMurray Rte 2, Prairie City Iowa. The last that I know is that there are some relatives living near Workum but not in Workum. I believe they were related to Aunt Rika. When we visited Workum in 1980, the last De Haas had just married so there were no de Haases left. We visited her but could establish no connection but her father or grandfather (I'm not certain which) looked like Pake(grandfather) Feike de Haas(Tony's father) with large ears and was also a tease like Pake de Haas.

Herman De Haas, emeritus professor of biochemistry, Univ. of Maine, Orono Maine Happy hunting!"

We hebben nog van één andere broer van Abraham kunnen achterhalen welke familienaam hij gekozen heeft. Tjerk Annes (gedoopt op 12 maart 1766 in Workum, en op 14 juni 1789 in Ferwoude getrouwd met Wypkjen Klazes) heeft de achternaam Bouma gekozen. Tjerk en Wypkjen Bouma kregen 6 kinderen: Befke, Janke, Anne, Klaaske, Janke en Klaaske. Deze Bouma tak heeft zich vooral in en rond Makkum gevestigd.

Verder is Froukje Annes (gedoopt op 28 mei 1755 in Workum) op 30 oktober 1174 in Workum getrouwd met Douwe Uilkes. Deze Douwe Uilkes heeft in 1812 de naam De Boer aangenomen.